Sociaal: de veiligheidsnettten onder druk

Een sector onder toenemende druk

De Brusselse sociale sector wordt geconfronteerd met een samenloop van crisissen: de federale werkloosheidshervorming duwt tienduizenden mensen richting de OCMW's, de bicommunautaire investeringen van de GGC zijn bevroren bij gebrek aan regering, en de behoeften op het vlak van dakloosheid en geestelijke gezondheidszorg blijven toenemen.

De Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie (GGC/COCOM), bevoegd voor de bipersoonsgebonden materies in Brussel (maatschappelijke bijstand, gezondheid, ouderen, handicap), werkt in lopende zaken sinds juni 2024. Haar uitvoerend orgaan, Iriscare, zet de basistaken voort maar kan geen enkel nieuw initiatief lanceren.

De OCMW's onder druk

De toestroom door de werkloosheidshervorming

De federale werkloosheidshervorming, van kracht sinds 1 januari 2026, sluit tienduizenden Brusselaars uit van werkloosheidsuitkeringen. Deze personen wenden zich tot de OCMW's om het leefloon te verkrijgen.

In 2024 ontvingen ongeveer 47.000 personen het leefloon in het Brussels Gewest (bron: BISA / POD Maatschappelijke Integratie). Dit cijfer vertoont een structurele stijging.

Eerste golf: de reële cijfers (januari 2026)

De eerste impactcijfers van de werkloosheidshervorming op de Brusselse OCMW's zijn nu beschikbaar. In januari 2026 registreerden de OCMW's 243 presentaties van personen die hun recht op uitkeringen verloren, waarvan 67 leefloonaanvragen werden goedgekeurd. Deze cijfers, lager dan de meest alarmistische projecties, worden verklaard door een vertragingseffect: de echte schok wordt verwacht in maart-april 2026, wanneer de wachttermijnen en beroepsmogelijkheden uitgeput zijn.

De last op de gemeenten

De 19 Brusselse OCMW's worden deels door de federale overheid gefinancierd (terugbetaling van het leefloon), deels door de gemeenten. De federale compensatie is degressief:

• 100% het eerste jaar voor nieuwe rechthebbenden uit de werkloosheid
• 90% het tweede jaar
• 75% vanaf het vierde jaar

Deze degressiviteit verschuift geleidelijk de last naar de gemeenten, waarvan de begrotingen al onder druk staan. Brulocalis schat dat de budgettaire impact voor de Brusselse OCMW's kan oplopen tot tientallen miljoenen euro per jaar vanaf 2027.

Aanwervingen: een belangrijke nuance

De OCMW's konden 38 maatschappelijk werkers en 14 administratieve medewerkers extra aanwerven dankzij gerichte federale middelen (compensatie werkloosheidshervorming). Deze versterking is reëel maar blijft onvoldoende in het licht van de verwachte toestroom: de OCMW's schatten dat ze 3 tot 5 keer meer personeel nodig hebben om de schok van maart 2026 op te vangen.

Wat de OCMW's niet kunnen doen

• Structurele programma's voor socioprofessionele inschakeling lanceren (gewestelijke bevoegdheid)
• Het dienstenaanbod aanpassen aan de groeiende behoeften zonder nieuw gewestelijk budgettair kader

De GGC-investeringen bevroren

De rol van de GGC

De Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie is de bicommunautaire instelling bevoegd voor persoonsgebonden en gezondheidszaken in Brussel. Zij financiert en reguleert:

• De rust- en verzorgingstehuizen
• De thuiszorg
• De diensten voor geestelijke gezondheidszorg
• Het daklozenbeleid
• De kinderopvang (bicommunautair luik)

Wat geblokkeerd is

In lopende zaken werkt de GGC met voorlopige twaalfden. Concreet:

• Geen nieuwe erkenningen voor diensten voor bijstand aan personen
• Geen herfinanciering van afgelopen meerjarige overeenkomsten
• Geen nieuwe plaatsen in rusthuizen, ondanks de vergrijzing van de bevolking
• Geen uitbreiding van de ambulante geestelijke gezondheidszorg

Iriscare, de instelling van openbaar nut die het beleid van de GGC uitvoert, blijft de lopende dossiers behandelen maar omschrijft de situatie als "werken op minimale capaciteit".

Het daklozenbeleid stilgelegd

De cijfers

De laatste telling door Bruss'Help in november 2024 (8e editie) registreerde 9.777 daklozen of thuislozen in Brussel, een stijging van 24,5% in twee jaar. Dit cijfer stijgt voortdurend: het was 5.313 in 2020 en 7.134 in 2022.

Wat ontbreekt

Het bestrijdingsplan tegen dakloosheid vereist politieke beslissingen die de regering in lopende zaken niet kan nemen:

• Housing First: geen uitbreiding van het programma ondanks bewezen resultaten
• Noodopvangplaatsen: het winterplan functioneert, maar de bestendiging van plaatsen vereist meerjarige budgettaire verbintenissen
• Transitwoningen: geen nieuwe overeenkomsten tussen de GGC en de gemeenten
• Coördinatie van de actoren: Bruss'Help verzorgt de operationele coördinatie, maar zonder nieuwe politieke sturing

Geestelijke gezondheid: groeiende behoeften zonder antwoord

De COVID-19-pandemie heeft een aanhoudende stijging van de behoeften aan geestelijke gezondheidszorg veroorzaakt, in het bijzonder bij jongeren en kwetsbare personen. De Brusselse diensten voor geestelijke gezondheidszorg zijn verzadigd, met wachtlijsten van meerdere maanden.

In lopende zaken:

• Is geen enkel nieuw initiatief op het vlak van geestelijke gezondheidszorg gelanceerd sinds juni 2024
• Blijven de bestaande mobiele crisisteams functioneren, maar zonder versterking
• Heeft het Netwerk Geestelijke Gezondheidszorg Brussel geen bijkomende middelen ontvangen
• Zijn de overeenkomsten met ziekenhuizen voor psychiatrische spoedgevallen niet vernieuwd

Wat blijft functioneren

• Iriscare: lopend beheer van erkenningen, betalingen aan dienstverleners, inspecties
• OCMW's: toekenning van het leefloon, maatschappelijke bijstand, individuele begeleiding
• Bruss'Help: coördinatie van de sector dakloosheid, tellingen, Winterplan
• Erkende diensten voor geestelijke gezondheidszorg: consultaties binnen de grenzen van hun huidige capaciteit
• Winteropvang: noodopvang tijdens de winterperiode

Waarom dit belangrijk is

De sociale sector is het laatste vangnet voor de meest kwetsbare Brusselaars. Wanneer de werkloosheidshervorming tienduizenden mensen uitsluit, de dakloosheid toeneemt en de behoeften aan geestelijke gezondheidszorg sterk stijgen, heeft het onvermogen van het Gewest om structurele beslissingen te nemen een directe menselijke kost. De OCMW's, Iriscare en de verenigingssector vangen de schokken op met de bestaande middelen, maar elke maand zonder regering stelt de structurele antwoorden uit die Brussel nodig heeft.