Cultuur: bevroren subsidies en artistieke seizoenen onder druk

Brussel, culturele hoofdstad onder druk

Brussel neemt een unieke plaats in het Europese culturele landschap in. Als tweetalige stad in het hart van Europa herbergt ze ongeveer 300 gesubsidieerde culturele instellingen en genereert ze zo'n 15 000 banen in de culturele sector. Theaters, musea, kunstencentra, concertzalen, galerijen, dansgezelschappen en artistieke collectieven maken van de hoofdstad een internationaal erkende creatieve hub.

De financiering van deze culturele vitaliteit berust op een complex systeem waarbij het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, de Franse en Vlaamse Gemeenschap, de COCOF (Commission communautaire francaise) en de VGC (Vlaamse Gemeenschapscommissie) betrokken zijn. De gewestelijke subsidies, de financieringsovereenkomsten en de erkenningen vormen de pijlers van dit systeem.

Sinds 9 juni 2024 zijn de gewestelijke mechanismen bevroren.

Cultuursubsidies: de kern van het probleem

Het mechanisme

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest besteedt een jaarlijks budget van ongeveer 120 miljoen euro aan het cultuurbeleid, rechtstreeks of via de gemeenschapscommissies. Deze middelen financieren de werking van culturele instellingen, artistieke programmering, kunstenaarsresidenties, culturele bemiddelingsprojecten en de ondersteuning van jonge makers.

Wat geblokkeerd is

In lopende zaken is het volledige systeem van gewestelijke cultuurfinanciering bevroren:

• Geen nieuwe subsidies voor opkomende culturele projecten
• Geen herwaardering van bestaande budgetten om de inflatie op te vangen
• Geen extra steun voor structuren in financiële moeilijkheden
• Geen projectoproepen van het Gewest voor artistieke creatie

Instellingen die voor juni 2024 structurele subsidies ontvingen, blijven die ontvangen. Maar elke nieuwe aanvraag blijft onbeantwoord.

Bron: RAB/BKO, nota over de impact van lopende zaken op de Brusselse culturele sector, 2025.

Festivals: permanente onzekerheid

Het Kunstenfestivaldesarts en andere

Het Kunstenfestivaldesarts, een internationaal gerenommeerd podiumkunstenfestival, is een van de belangrijkste evenementen in de Brusselse culturele programmering. De financiering ervan steunt gedeeltelijk op overeenkomsten met het Gewest en de gemeenschapscommissies. In lopende zaken kunnen deze overeenkomsten niet worden vernieuwd.

Deze onzekerheid treft ook andere grote evenementen:

• Muziek- en beeldende kunstfestivals die afhankelijk zijn van gewestelijke financiering
• Culturele evenementen rond het Brusselse erfgoed
• Interculturele en tweetalige manifestaties eigen aan Brussel

De concrete gevolgen

• Ingekorte programmering: sommige festivals verminderen het aantal voorstellingen of uitgenodigde artiesten
• Uitgestelde ambitieuze projecten: creaties die gewestelijke coproducties vereisen, zijn opgeschort
• Verlies van internationale partnerschappen: buitenlandse instellingen aarzelen om zich te engageren zonder financieringsgarantie
• Precarisering van artiesten: minder opdrachten, minder residenties, minder gages

Bron: Kunstenfestivaldesarts, publieke communicatie over het seizoen 2025; COCOF, begrotingsrapport 2025.

Gemeenschapscentra: het culturele nabijheidsweefsel

De rol van de centra

De cultuur- en gemeenschapscentra vormen het culturele nabijheidsnetwerk in de 19 Brusselse gemeenten. Ze bieden ruimtes voor creatie, verspreiding en artistieke beoefening die toegankelijk zijn voor alle publieken, en spelen een essentiële rol in de sociale cohesie van de wijken.

De impact van de bevriezing

De dotaties aan de gewestelijke gemeenschapscentra kunnen niet worden verhoogd of heroriënteerd. Concreet:

• Geen herfinanciering om de inflatie van werkingskosten op te vangen (energie, huur, uitrusting)
• Geen nieuwe opdrachten voor de centra (digitale bemiddeling, onthaal van nieuwe publieken)
• Geen investeringen in de renovatie van culturele nabijheidsinfrastructuur
• Geen aanpassing van de programmering aan de veranderende behoeften van de wijken

Centra die al jarenlang met krappe budgetten werken, zien hun manoeuvreerruimte verder slinken.

Bron: COCOF, stand van zaken culturele centra, 2025; VGC, jaarverslag 2024.

Culturele erkenningen: de deur dicht voor nieuwe initiatieven

In lopende zaken kunnen er geen nieuwe erkenningen worden afgeleverd aan culturele structuren. Deze situatie blokkeert:

• De officiële erkenning van nieuwe gezelschappen of artistieke collectieven
• De toegang tot overheidsfinanciering voor jonge structuren
• Wijzigingen van erkenning voor instellingen die hun activiteiten willen uitbreiden
• De creatie van nieuwe culturele plaatsen die een gewestelijke erkenning vereisen

Bron: Commission communautaire francaise, rapport over culturele erkenningen, 2025.

Wat blijft functioneren

Structurele financiering

De structurele subsidies die voor juni 2024 waren vastgelegd, worden verder uitbetaald. De grote instellingen (nationale theaters, gewestelijke musea, grote kunstencentra) ontvangen hun dotaties volgens de lopende overeenkomsten.

Artistieke autonomie

Culturele instellingen met eigen reserves, ticketinkomsten of private financiering blijven hun seizoenen programmeren. De artistieke creatie stopt niet, maar gebeurt met beperkte middelen.

De gemeenschappen

De Franse en Vlaamse Gemeenschap, die over hun eigen culturele financieringsmechanismen beschikken, blijven hun bevoegdheden uitoefenen. De bevriezing betreft specifiek de gewestelijke en Brusselse gemeenschapshefbomen.

De meest getroffen bevolkingsgroepen

De bevriezing van de gewestelijke culturele mechanismen treft op ongelijke wijze:

• Jonge makers die geen toegang krijgen tot de eerste overheidsfinanciering
• Opkomende gezelschappen wier projecten in de la blijven liggen
• Publieken in volkswijken die afhankelijk zijn van gemeenschapscentra voor hun toegang tot cultuur
• Intermittente cultuurwerkers wier werkkansen afnemen
• Artiesten niet verbonden aan grote instellingen die meer afhankelijk zijn van punctuele subsidies

Vooruitzichten

De Brusselse culturele sector overleefde de gezondheidscrisis dankzij noodmechanismen. Maar de huidige institutionele crisis is anders: ze mobiliseert geen uitzonderlijke steunmaatregelen. De bevriezing is stil, geleidelijk en cumulatief.

Elk seizoen zonder actief cultuurbeleid betekent een verarming van het aanbod, een verlies aan talent en een verzwakking van de internationale uitstraling van Brussel als culturele hoofdstad.

Belangrijkste bronnen: RAB/BKO, rapport 2025; COCOF, begroting en activiteitenverslag 2025; VGC, jaarverslag 2024; IBSA, sectorale economische gegevens.